نكات و تذكرات‏

در پايان لازم است بطور فشرده نكاتى را يادآورى كنيم كه نقش بسزايى در شناخت گناهان دارند:

1- سه گونگى ظلم، و كيفر آن‏

اميرمؤمنان على عليه السلام فرمودند:
«ألا و إنّ الظّلم ثلاثة: فَظُلم لا يغفر، و ظلم لا يترك، و ظلم مغفور لا يطلب»
«آگاه باشيد، ظلم بر سه‏گونه است: ظلمى كه هرگز بخشيده نمى‏شود و ظلمى كه بدون مجازات نيست و ظلمى كه (قابل بخشش است و) از آن بازخواست نمى‏شود.»

اما ظلمى كه بخشيده نمى‏شود، شرك به خداست. «1» چنانكه خداوند مى‏فرمايد:
«انَّ اللّهَ لا يَغفِرُ انْ يُشركَ بِه» «2»
«قطعاً خداوند شرك به خود را نمى‏بخشد.»

اما ظلمى كه بخشيده مى‏شود، ظلمى است كه انسان با گناهان صغيره، به خود كرده است.
و اما ظلمى كه بدون مجازات نمى‏ماند، ظلم بعضى از بندگان به بعضى ديگر است كه كيفر و قصاص در اين مورد بسيار سخت است، و اين ظلم فقط مجروح ساختن با كارد و يا زدن با تازيانه نيست، بلكه چيزى است كه اين‏گونه مجازات‏ها در برابرش كوچك است. «3»
__________________________________________________
(1). البته در صورتى كه انسان بدون توبه بميرد
(2). نساء/ 48
(3). نهج البلاغه، خطبه 176