آثار ترشرویی و گشاده‌رویی در تربیت و ارتباطات اجتماعی
این بخش از نوشتار، از زاویه‌ی تحلیل علمی به مطالعه‌ی آثار قرآنی – روایی ترشرویی و گشاده‌رویی می‌پردازد؛ بنابراین دارای رویکردی سه وجهی خواهد بود. به عنوان مقدمه باید متوجه بود که ترشرویی و گشاده‌رویی از مصادیق بارز ارتباط غیرکلامی هستند. ارتباط غیرکلامی( که گاهی «زبان بدنی»[47] نامیده می‌شود)، مبادله‌ اطلاعات و معنی از طریق حالت‌های چهره، اشارات یا حرکات بدن است.[48] «در گذشته، روش‌های تحقیق در زمینه ارتباطات غیرکلامی، مبتنی بر اندازه‌‌گیری حرکات چهره‌ای ناشی از هیجان بود و بر همین اساس طراحی می‌شد اما اکنون یک سیستم پیچیده‌تر و جامع‌تر به نام سیستم رمزگذاری‌های اعمال چهره‌ای(FACS )[49] جایگزین روش تحقیق قبلی شده است. در این روش از همه‌ حرکات چهره که قابل تشخیص باشد یادداشت برداری می‌شود.»[50] و از حالات مهم چهره، همین ترشرویی است که با انقباض عضلات صورت انجام می‌گیرد؛ چنان‌چه گفته شد که «عبس» و دیگر مترادف‌های آن در قرآن و روایات به معنای «جمع شدن ابروها و بین دو چشم» است و درست نقطه‌ی مقابل آن در حرکات چهره، گشاده‌رویی است که باز بودن عضلات صورت و چشم و و گونه‌ها است که مصداق دقیق «حُسن‌ُالبَشر»، «حُسن‌ُالَبسط» که از مهم ترین کلیدواژه‌های خوش‌رویی در روایات هستند و نیز مفهوم دیگر مترادف‌های آن‌ها در موضوع خوش‌رویی در روایات نیز همین است.
از نظریات مهم در عوامل جاذبه‌ میان‌فردی، الگوی عاطفه-مرکزی[51] است که در آن، «جاذبه بر پاسخ‌های عاطفی مبتنی است»[52] و حرکات روان‌تنی و حالات بدنی، از عوامل اساسی در جاذبه‌ میان­فردی هستند که صورت و چهره از نقاط بسیار پرظرفیت در انعکاس احساسات و عواطف انسانی است. از حکمای گذشته نقل شده است: «خوشرویی، مرحله‌ی اول و آغاز دوستی و مهرورزی مرحله‌ دوم و برآوردن نیاز مردم مرحله‌ی سوم است.»[53] بنابراین، گشاده‌رویی، رفتاری عاطفی است که موجب جاذبه‌ی میان‌فردی شده و از بهترین نقطه‌های آغاز ارتباطات دوستانه و اجتماعی است که در دنیای ارتباطات انسانی مورد توجه جدی است؛ زیرا «حرکات غیرکلامی چهره به‌ویژه صورت شاد همراه با لبخند در هنگام ملاقات با دوستان، تاثیری عمیق‌تر از زبان دارد.»[54] و از آن‌چه گفته شد، به خوبي مي‌توان جايگاه مهم اجتماعي و انسان‌سازي اين ارزش رفتاري در منظومه تربیتی اخلاق اسلامی را رصد نمود. گویاترین تعبیر در این زمینه، بیان زیبای امام صادق(علیه السلام) است که فرمود: خوش‌رویی، محبت اجتماعی(یا محبت الهی[55] و یا هردو) را به دنبال دارد.[56]
پی نوشت:
47] . language body
[48] . گيدنز آنتوني، جامعه‌شناسي؛ ترجمه صبوري منوچهر، تهران، انتشارات ني، چاپ چهارم، 1377، ص 101.
[49] . Facial Action Coding System
[50] . محسنیان راد مهدی؛ ارتباط‌شناسی، انتشارات سروش، تهران، چاپ هفتم، 1385، ص 251.
[51]. The Affect – Centered Model
[52] . آذربایجانی مسعود[ ... و دیگران]؛ روانشناسی اجتماعی(با نگرش به منابع اسلامی)، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و انتشارات سمت، قم، چاپ سوم، 1387، ص 243.
[53] . صالح بن عبدالله، پیشین، ج 7، ص 2701.
[54] . آذربایجانی پیشین، ص 244.
[55] . مازندرانى، پیشین، ج 8، ص 295.
[56] . ديلمى، حسن بن محمد؛ أعلام الدين في صفات المؤمنين، مؤسسة آل البيت عليهم السلام، قم، چاپ اول، 1408ق، ص 120.