(آيه 45)- اگر لطف او نبود جنبندهاى بر پشت زمين نبود! اين آيه كه آخرين آيه سوره «فاطر» است بحثهاى تند و تهديدهاى شديد گذشته اين سوره را با بيان لطف و رحمت پروردگار بر مردم روى زمين پايان مىدهد، همان گونه كه اين سوره را با گشايش رحمت خدا بر مردم آغاز كرد.
آيه قبل كه مجرمان بىايمان را تهديد به سرنوشت پيشينيان مىكرد اين سؤال را براى بسيارى از آنها و ديگران مطرح مىسازد كه اگر سنت الهى در باره همه گردنكشان چنين است پس چرا اين قوم مشرك و سركش مكّه را مجازات نمىكند؟! در پاسخ اين سؤال مىفرمايد: «اگر خداوند همه مردم را به خاطر اعمالى كه انجام دادهاند مجازات كند (و هيچ مهلتى براى اصلاح و تجديد نظر و خودسازى به آنان ندهد) جنبندهاى را بر پشت زمين باقى نخواهد گذاشت» (وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ).
آن چنان مجازاتهاى پى در پى نازل مىشد و صاعقهها و زلزلهها و طوفانها گنهكاران ظالم را در هم مىكوبيد كه زمين جاى زندگى براى كسى نبود.
«ولى خداوند (به لطف و كرمش) آنها را تا زمان معينى به تأخير مىاندازد» و به آنها فرصت براى توبه و اصلاح مىدهد (وَ لكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى).
اما اين حلم و فرصت الهى حسابى دارد، تا زمانى است كه اجل آنها فرا نرسيده باشد، «اما هنگامى كه اجل آنها فرارسد (هر كس را به مقتضاى عملش جزا مىدهد چرا كه) خداوند نسبت به بندگانش بصير و بيناست» هم اعمال آنها را مىبيند و هم از نيات آنها با خبر است (فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً).
«پايان سوره فاطر»
