(آيه 11)- اين آيه پاسخ آنها را از طريق ديگرى بيان مىكند، مىگويد: تصور نكنيد شخصيت شما به همين بدن جسمانى شماست، بلكه اساس شخصيتتان را روح شما تشكيل مىدهد، و او محفوظ است «بگو: فرشته مرگ كه بر شما مأمور شده (روح) شما را مىگيرد، سپس به سوى پروردگارتان بازگردانده مىشويد» (قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ).
در يك جمع بندى مىتوان چنين گفت كه دو آيه فوق به منكران معاد چنين پاسخ مىدهد كه: اگر مشكل شما پراكندگى اجزاى جسمانى است كه خودتان قدرت خدا را قبول داريد و منكر آن نيستيد، و اگر مشكل اضمحلال و نابودى شخصيت انسان بر اثر اين پراكندگى است آن نيز درست نيست چرا كه پايه شخصيت انسان بر روح قرار گرفته.
(آيه 12)- سپس وضع همين مجرمان كافر و منكران معاد را كه در قيامت با مشاهده صحنههاى مختلف آن از گذشته خود سخت نادم و پشيمان مىشوند چنين مجسّم كرده، مىگويد: «و اگر ببينى مجرمان را هنگامى كه در پيشگاه پروردگارشان سر به زير افكنده مىگويند: پروردگارا! آنچه وعده كرده بودى ديديم و شنيديم (ما پشيمانيم) ما را بازگردان تا كار شايستهاى انجام دهيم، ما به (قيامت) يقين داريم» در تعجب فرو خواهى رفت (وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ).
به راستى تعجب مىكنى كه آيا اين افراد سر به زير و نادم همان مغروران سركش و چموش هستند كه در دنيا در برابر هيچ حقيقتى سر فرود نمىآوردند.
منظور از «مجرمان» در اينجا، كافران و بخصوص منكران قيامتند.
(آيه 13)- و از آنجا كه اين همه اصرار و تأكيد براى پذيرش ايمان، ممكن است اين توهّم را ايجاد كند كه خداوند توانائى ندارد نور ايمان را در قلب آنها پرتو افكن كند، در اين آيه مىافزايد: «و اگر مىخواستيم به هر انسانى هدايت لازمش را (از روى اجبار بدهيم) مىداديم» (وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها).
مسلما ما چنين قدرتى داريم، ولى ايمانى كه از طريق اجبار و الزام ما تحقق يابد ارزش چندانى ندارد، اراده ما بر اين تعلق گرفته كه نوع انسان «مختار» باشد.
لذا در پايان آيه مىفرمايد: «ولى (من آنها را آزاد گذاردهام و) سخن و وعدهام حق است كه دوزخ را (از افراد بىايمان و گنهكار) از جن و انس همگى پر كنم»! (وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ).
آرى! آنها با سوء اختيار خود اين راه را طى كردهاند و مستحق مجازاتند، و ما هم اراده قاطع داريم بر اين كه دوزخ را از آنان پر كنيم.
